ERGENLÄ°K DÖNEMÄ°
Ergenlik dönemi çocukluktan genç kızlığa adımın atıldığı bir dönemdir. Bu dönemde bedensel geliÅŸim ve kiÅŸilik geliÅŸimi çok hızlıdır. Kızlarda 9 yaÅŸlarında baÅŸlayan bu deÄŸiÅŸim18 yaşına dek devam eder.
SaÄŸlıklı bir kadın olabilmek için gerekli olan deÄŸiÅŸimlerin gerçekleÅŸtiÄŸi ergenlik döneminde, beyin ve üreme organları vücudun diÄŸer bölümlerine hormonlar adı verilen kimyasallar aracılığı ile mesajlar gönderir.
Kızlar ergenlik dönemine erkeklerden yaklaşık iki yıl daha önce girer. Bu büyüme ve geliÅŸim sürecini kiÅŸinin kendisinin düzenlemesi mümkün deÄŸildir. Bu süreç ancak vücudunuz hazır olduÄŸunda baÅŸlar.
· Dış görünüÅŸünüzde meydana gelen deÄŸiÅŸiklikler;
Ergenlik döneminin baÅŸlaması ile beraber önce kalçalar yuvarlaklaÅŸmaya baÅŸlar, bunu cinsel organların etrafında ve koltuk altında tüylerin belirmesi takip eder. GöÄŸüsler büyüklüÄŸü ve ÅŸekli deÄŸiÅŸir. Bu deÄŸiÅŸiklikler kiÅŸilere göre hızlı veya yavaÅŸ olabilir. Özellikle koltuk altından daha fazla terleme baÅŸlar. Bu dönemde hormonların etkisi ile ciltte yaÄŸlanma artar ve sivilceler çıkar.
Ergenlik döneminden itibaren daha fazla salınmaya baÅŸlayan cinsiyet hormonlarının etkisi ile adet kanamaları ve adet siklusları baÅŸlar. Hormonların etkisi ile duygular ve davranışlar da deÄŸiÅŸir, psikolojik yapı deÄŸiÅŸerek çocuk kiÅŸiliÄŸinden genç kız kiÅŸiliÄŸine geçilir.
Ä°Ç VE DIÅž GENÄ°TAL ORGANLAR
Üreme organları iç ve dış genital organlardan oluÅŸur. Üreme ve cinsel fonksiyonlar beyinden gelen kimyasal sinyallerin kontrolünde bu organlarda gerçekleÅŸir.
Dış genital organlar vulva adı verilen iç ve dış dudaklar, klitoris, hiymen (kızlık zarı) ve çeÅŸitli bezlerden oluÅŸur. Vajinanın açıklığını çevreleyen iç ve dış dudaklar, yaÄŸ dokusu, ter bezleri ve kıl köklerini içeren deri kıvrımlarıdır. Vulva iç kısımda bulunan vajinanın giriÅŸini ve üretrayı (idrar deliÄŸini) dış etkilerden korur. Klitoris erkekte penisi oluÅŸturan yapının kadınlardaki kalıntısıdır. Hiymen (kızlık zarı) vajinanın giriÅŸini kaplayan ince bir zardır. Bu zarın kenarları arasındaki delikten adet kanı dışarıya akar.
Ä°ç genital organlar vajina, serviks(rahim aÄŸzı), rahim, fallop tüpleri ve yumurtalık-lardan oluÅŸur.
Vajina vulvadan rahme doğru uzanan ve kaslardan oluşan bir yapıdır
Serviks (rahim aÄŸzı) rahmin daralan uç kısmıdır.Vajina ile rahim arasındaki baÄŸlantıyı saÄŸlar. Rahim aÄŸzındaki açıklık adet kanının geçmesine izin verirken mikropların rahme ulaÅŸmasını engeller.
Uterus (rahim) armut ÅŸeklinde bir organdır. Rahim endometrium adı verilen ve her adet döneminde kalınlaşıp adet kanaması ile dökülen bir doku ile kaplıdır. Bu doku gebelik sırasında bebeÄŸin yerleÅŸmesine ve geliÅŸmesine olanak saÄŸlar. Rahim, vajinadan rahim aÄŸzı ile ayrılır .
Fallop tüpleri (yumurtalık kanalları) rahim ile yumurtalıklar arasında uzanan kanallardır. Yumurtalıklardan salınan yumurtanın döllenmesi bu tüplerde gerçekleÅŸir. Döllenen yumurta tüplerden geçerek rahme ulaşır.
Yumurtalıklar rahmin iki yanında bulunan ceviz büyüklüÄŸünde yapılardır. Kadınlık hormonlarını salgılayan yumurtalıklardan, ergenlik döneminden menopoza kadar her ay bir yumurta olgunlaÅŸarak atılır.
ADET SÄ°KLUSU
Ergenlik döneminde beyinden gelen uyarılar, yumurtalıklardan östrojen ve progesteron adı verilen hormonların salınmasını saÄŸlar. Adet siklusu bu hormonlar tarafından düzenlenir. Kız çocukları doÄŸduÄŸunda yumurtalıklarında 400.000 civarında yumurta vardır. DoÄŸumdan ergenlik dönemine dek geçen sürede yumurtaların bir kısmı dejenere olur. Ergenlik ile birlikte her ay bir yumurta olgunlaÅŸarak atılır. Ä°lk adet kanamasına menarÅŸ denir. Adet kanaması 9-16 yaÅŸları arasında baÅŸlar.
1–14.Gün; Bu günler siklusun östrojen fazı olarak da adlandırılır. Adet kanamasının baÅŸladığı ilk gün östrojen en düÅŸük düzeydedir. Hipofiz bezine gönderilen sinyaller ile FSH adı verilen hormon salınır, bu hormon yumurtalıklardan östrojen üretimini uyarır.
15–28. Gün; Adet siklusunun ikinci yarısında yumurtalıklarından progesteron adı verilen hormon salınır. Progesteronun etkisi ile rahmin iç tabakası kalınlaÅŸarak gebeliÄŸe hazırlanır.
ADET SÄ°KLUSU Ä°LE Ä°LGÄ°LÄ° MERAK ETTÄ°KLERÄ°NÄ°Z:
Adet kanamaları 9–16 yaÅŸlar arasında baÅŸlar. Spor yapan kızların yanında çok zayıf olan ve geliÅŸmenin baÅŸladığı dönemlerde kilo veren kızlarda da menarÅŸ gecikebilir.
On beÅŸ yaşına gelinmesine raÄŸmen hala adet kanaması baÅŸlamadıysa bir hekime baÅŸvurup kontrolden geçilmesi gerekir. Hekim genital organları kontrol eder. Bazı kızlarda vajinanın giriÅŸinde bulunan zarda normalde bulunması gereken adet kanının dışarı aktığı açıklık bulunmaz. Çok nadir vakalarda ise vajina veya rahim geliÅŸmemiÅŸ olabilir.
Adet kanaması ayda bir olur. 25–30 gün arasında süren adet siklusları normaldir. Adet kanaması 3–7 gün sürer. Ä°lk günlerde daha fazla olan kanama giderek azalır. Adet kanamalarının baÅŸladığı dönemlerde bu kanamalar her ay aynı ÅŸiddette olmayabilir. Bir ay daha fazla , diÄŸer ay çok daha hafif olabilir.
Adet kanamaları vücut ağırlığına, diyet yapılmasına, heyecan, stres, egsersiz ve hastalıklardan etkilenerek düzensizleÅŸebilir. Ä°lk dönemlerde adet günlerinin uzunluÄŸu deÄŸiÅŸir. Ä°lk 1–2 yıl düzensiz adet görülmesi normaldir. MenarÅŸtan sonra üreme organları ve hormonların uyum içinde çalışmasının düzene girmesi zaman alabilir.
Bazı kızlar yılda sadece 3–4 kez adet görebilir. Stres, ağır eksersiz, ani kilo kaybı ve diyet nedeni ile adet siklusları bu kadar uzun sürebilir. Bunun dışında hormonal dengesizlikler de bu sürenin uzamasına yol açar. Polikistik over sendromu adı verilen kilo fazlalığı, aşırı tüylenme ve adet düzensizliklerinin görüldüÄŸü durumda da yılda sadece 3-4 kez adet görülür.
Stres, bazı tip egsersizler veya hayatınızdaki diÄŸer deÄŸiÅŸiklikler nedeni ile adet siklusları 21 günden daha kısa sürebilir. Bu durumda hekiminize baÅŸvurarak kontrolden geçmeniz gerekir. Fazla kanama kansızlığa neden olur. Kansız olan kiÅŸiler demir içeren besinlerden daha fazla yemeli veya demir hapları kullanmalıdır. Adet kanamalarının kaç günde bir olduÄŸunu, kanamanın kaç gün sürdüÄŸünü, kanama miktarını ve kramp gibi ÅŸikayetleri not etmeniz hekime baÅŸvurulduÄŸunda size yardımcı olur.
Stres, hastalık, kilo kaybı gibi nedenlere baÄŸlı olarak arada birkaç ay adet görmeyebilirsiniz. Birkaç ay adet kanaması olmadığında hekime baÅŸvurulması gerekir.
En sık kullanılan ürünler pedlerdir. Bunlar iç çamaşırına yerleÅŸtirilen ve emiciliÄŸi fazla olan materyallerdir. Bunlar adet kanını emerek, pedin iç katlarına alır. Bir diÄŸer yöntem ise tampon kullanımıdır. Tampon ülkemizde çok yaygın kullanılmayan bir üründür. Genç kızlar için olan ve vajinanın giriÅŸindeki zara zarar vermeyen tipleri de vardır. Cinsel hayatı aktif olan kiÅŸiler tamponu daha rahat kullanır. Tampon kullanırken dikkat edilmesi gereken önemli noktalar vardır.Tampon kullanımı Toksik Åžok Sendromu olarak adlandırılan önemli bir saÄŸlık sorununa neden olabilir. Tampon kullanan kiÅŸilerin tamponu mutlaka 4–6 saatte bir deÄŸiÅŸtirmeleri gerekir.
Eskiden bu dönemde denize girilmemesi, spor yapılmaması ve normalde yapılan birçok aktiviteden uzak durulmasının gerektiÄŸine inanılırdı. Gerekli koruma saÄŸlandığında yüzme ve diÄŸer sporlar yapılabilir. AÄŸrı ve krampları olan genç kızlar bunlardan kaçınmalıdır.
Premenstrual sendrom birçok genç kızın karşılaÅŸtığı bir durumdur.Adet kanamasından 1–2 hafta önce baÅŸlayarak duygusal deÄŸiÅŸiklikler, göÄŸüslerde aÄŸrı ve hassasiyet, vücutta ÅŸiÅŸlik, sivilcelerin çıkması, yorgunluk gibi belirtilere neden olur. Bu yakınmalar adet kanamasının baÅŸlaması ile geçer. PMS yumurtlama döneminden sonra görülür. Östrojen ve progesteron beraberce bu bulgulara neden olabilir. Åžeker, kafein, tuz gibi belli baÅŸlı yiyeceklerin tüketimini azaltmak ve yeteri kadar dinlenmek önemlidir.
Genç kızların bir kısmı adet kanaması baÅŸlamadan önce ve kanama sırasında karın ve kasıkta ÅŸiddetli aÄŸrılardan yakınır. Bu kramplar genellikle hafif olmasına raÄŸmen bazen genç kızların günlük yaÅŸantısını devam ettirmesini engelliyebilecek kadar ÅŸiddetli de olabilir. Genç kızların yarısından çoÄŸu kramplardan yakınırken,her 7 genç kızdan birinde aÄŸrılar çok ÅŸiddetlidir.
Adet kanaması ile rahmin iç tabakası dökülmeye baÅŸlar ve prostoglandin adı verilen maddeler salınır. Bunlar rahimdeki düz kasların kasılmasına neden olur. Rahimdeki düz kasların kasılması sırasında ÅŸiddetli kramplar hissedilebilir. Prostoglandin düzeyleri bazen çok yükselir bu da aÄŸrının çok fazla olmasına neden olur. Rahim ile rahim aÄŸzı arasındaki kanal dar olan genç kızlarda bu kramplar daha ÅŸiddetli olur. Ayrıca stres de bu krampları arttırabilir.
Bu kramplara baÅŸ aÄŸrısı, bulantı, kusma, sık idrara çıkmak ve barsak hareketlerindeki deÄŸiÅŸikliklere baÄŸlı ishal veya kabızlık eÅŸlik edebilir.
Yeteri kadar dinlenme, uyku ve düzenli egzersiz yapılması krampların ÅŸiddetini azaltır. Karın bölgesine sıcak pedlerin yerleÅŸtirilmesi de aÄŸrıyı azaltabilir. Karın bölgesine sıcak su torbası uygulanabilir, fakat su çok sıcak olmamalıdır. Prostoglandin üretimini azaltan aÄŸrı kesiciler kullanılabilir. AÄŸrı kesicileri kullanmaya kramplar ÅŸiddetlenmeden baÅŸlamak gerekir. Tahmini adet kanamasından bir gün önce aÄŸrı kesicilerin kullanılmaya baÅŸlanması ve kanama baÅŸladıktan sonra 1-2 gün ilaca devam edilmesi önerilir.
Aspirin dışındaki aÄŸrı kesiciler kanamanın artmasına neden olmaz. Fakat aÄŸrı kesicileri kullanmadan önce hekime danışılması ve ilacın yan etkilerinin öÄŸrenilmesi gerekir. BaÅŸkalarında herhangi bir probleme neden olmayan bir ilaç size zararlı olabilir.
Sigara içmek saÄŸlığınızı olumsuz etkiler. Yapılan bilimsel çalışmalarda sigaranın üreme saÄŸlığını da olumsuz etkilediÄŸi gösterilmiÅŸtir. Sigaranın içerdiÄŸi nikotin kan damarlarının büzüÅŸmesine ve organların oksijen ihtiyacının karşılanamamasına yol açar. Sigara adet düzenini bozar ve ileride çocuk sahibi olmanızı zorlaÅŸtırabilir.
Kanamanın fazla ve krampların olduÄŸu ilk günlerde pıhtıların gelmesi normaldir. Vücuduzda pıhtılaÅŸmayı önleyen faktörler üretilir. Kanamanın çok yoÄŸun olduÄŸu günlerde üretilen bu faktörler yetersiz kalabilir ve pıhtılaÅŸma olur. Fakat her zamankinden büyük pıhtılar geliyorsa hekime baÅŸvurulması gerekir.
Adet kanmaları arasındaki dönemde lekelenme ÅŸeklinde kanamalar olabilir. Bunun en sık görülen nedeni yumurtlama döneminde (yumurta çatladığında) görülen kanamadır. Bu durum endiÅŸelenmeyi gerektirmez. Üreme organlarındaki enfeksiyonlar ve tümörlerde kanamalara ve lekelenmelere yol açar.
JÄ°NEKOLOJÄ°K MUAYENE
İlk Jinekolojik Muayeneden Korkmayın
Jinekoloji, cinsel saÄŸlığı ve üreme saÄŸlığını korumaya yönelik kadınlara özel tıbbi bir bakımdır. Bu bakım; hastalıklardan korur, kanserlerin erken tanısını, üreme organlarını etkileyen enfeksiyonların erken tanı ve tedavisini ve daha sonra görülebilecek kısırlık gibi komplikasyonların önlenmesini saÄŸlar.
Birçok genç kız için ilk jinekolojik muayene oldukça tedirgin edici gözükse de önemi düÅŸünüldüÄŸünde bu randevunun kesinlikle ertelenmemesi gerekir. Bir genç kızın bu randevuda nelerle karşılaÅŸacağını bilmesi endiÅŸelerini yenmesinde yardımcı olur. Öncelikle kiÅŸisel, ailesel, cinsel ve tıbbi öyküler alınır. Jinekolojik muayene yapılır ve laboratuvar testleri istenir. Muayenenin adet kanamasının olmadığı bir dönemde yapılması gerekir. Adet kanaması hem laboratuvar testlerinin sonuçlarını hem de muayeneyi etkiler. Muayene öncesindeki birkaç gün vajinal duÅŸ ve krem kullanımından kaçınmak gerekir.
Jinekologla ilk randevudan önce sorulmak istenen konuların belirlenerek not alınması randevunun daha verimli geçmesini saÄŸlar. JinekoloÄŸa verilen bilgilerin ve aktarılan ÅŸikayetlerin eksiksiz olması gerekir. JinekoloÄŸa verilen tüm özel bilgiler gizli kalır. Yanlış ya da eksik bilgi verilmesi tedaviyi ve sorunların belirlenmesini olumsuz etkiler.
Birçok genç kız ilk jinekolojik muayene öncesinde son derece tedirgin olur. Oysa jinekolojik muayene aÄŸrıya yol açmayan kolay ve beÅŸ dakikadan fazla sürmeyen bir iÅŸlemdir. Ä°lk muayene öncesinde kiÅŸinin kendini rahatsız hissetmesi son derece doÄŸaldır ve muayenede neler yapılacağı konusunda önceden bilgi sahibi olmak endiÅŸeleri azaltır.
Jinekolojik muayene ile genital organların durumu ve jinekolojik problemler deÄŸerlendirilir. Jinekolojik muayene için iç çamaşırının çıkarılıp, jinekolojik muayene masasına yatılması istenir. Bu sırada karın ve bacakların örtülebileceÄŸi bir örtü verilir ve muayene baÅŸlamadan önce masanın uç kısmına kayarak ayakların muayene masasının iki yanında bulunan özel ataçmanlara geçirilmesi isteniyor. Doktorun muayene yapabilmesi için bacakları ayırarak yatmak gerekir. Bu pozisyonda kiÅŸinin kendini rahat bırakması muayene iÅŸlemini çok kolaylaÅŸtırıyor. Doktor eldiven giyerek dış genital organları muayene eder. Kızarıklık, tahriÅŸ, kist, siÄŸil olup olmadığını kontrol eder. Çok kısa süren bu iÅŸlem herhangi bir acı vermez. Karından yapılacak ultrasonografi ile üreme organları deÄŸerlendirilir. Jinekolojik muayene sonrasında uzman idrar tahlili ve kan sayımı gibi birkaç tahlil isteyebilir.
· Karnın alt bölgesinde aÄŸrı
· Adet düzensizlikleri, adet kanamasının olmaması veya aksaması
· Adet kanaması sırasında ÅŸiddetli aÄŸrı
· Anormal kanamalar
· Dış genital organlarda aÄŸrı, ÅŸiÅŸlik, kaşıntı, kitle ve yaralar bulunması
· Vajinal akıntı, kaşıntı ve aÄŸrı olması
· OnbeÅŸ, onaltı yaşına gelinmesine raÄŸmen adet kanamasının olmaması
· Cinsel temas yoluyla geçen hastalıklara maÄŸruz kalınması
GENÄ°TAL HÄ°JYEN VE ENFEKSÄ°YONLAR
Genital hijyenin saÄŸlanması, kadın saÄŸlığı ve üreme saÄŸlığının korunmasında ki en önemli basamaktır. SaÄŸlıklı bir genç kızda genital organlar flora olarak adlandırılan bir çok mikroorganizmayı içerir. Bu mikroorganizmalar arasındaki dengenin bozulması enfeksiyonlara yol açarak üreme saÄŸlığına zarar verebilir.
Ø Tuvalet sonrası temizlik mutlaka önden arkaya doÄŸru yapılmalı.
Ø Temizlik yapıldıktan sonra genital bölge mutlaka kurulanmalı.
Ø Banyo yaptıktan ve havuza girdikten sonra da genital bölge mutlaka kurulanmalı.
Ø Pamuklu iç çamaşırları kullanılmalı.
Ø Ä°ç çamaşırları sık deÄŸiÅŸtirilmeli ve yıkandıktan sonra ütülenmeli.
Ø Dar, sıkı ve bedene uygun olmayan iç çamaşırları ve pantolon giyilmemeli.
Ø Kokusuz ve renksiz tuvalet kağıdı kullanılmalı.
Ø Vajinal duÅŸ, sabun, pudra ve sprey kullanımından kaçınılmalı.
Ø Kullanılan pedlerin kokusuz ve renksiz olmasına dikkat edilmeli.
Ø Pedler sık deÄŸiÅŸtirilmeli. PoÅŸetlerinde veya temiz bir yerde kapalı tutulmalıdır. Açıkta duran ve kirli ellerinizle ellediÄŸiniz pedlerden mikrop kapabilirsiniz.
Ø Belli bir cins ped kullanımından sonra kaşıntı, kızarıklık ve yanma gibi problemler olduÄŸunda farklı bir ped deneyerek sizde yakınmalara yol açmayan bir ürünü tercih etmelisiniz.
Ø Bu dönemde yıkanmanızda hiçbir sakınca yoktur. Küvete sıcak su doldurarak yıkanmaktan kaçınmalısınız. En uygun olanı ayakta duÅŸ almanızdır.
Ø Adet döneminde kötü kokulardan kaçınmak için fazla miktarda parfüm, kolonya vs kullanmanın yararı yoktur. Özellikle genital bölgenize kolonya veya parfüm sürmekten ve kokulu pedler kullanmaktan kaçınmalısınız.
SaÄŸlıklı bir genç kızda vajina, vajinal florayı oluÅŸturan birçok mikroorganizma içerir. Normal vajinal salgılar kokusuz ve renksizdir. Cinsel aktivite, yaÅŸ, menstrual siklusun dönemi, genel saÄŸlık durumu ve beslenme vajinal salgıda deÄŸiÅŸikliklere yol açabilir.
Vajinal florada yer alan mikroorganizmalar arasındaki denge bozulduÄŸunda bu mikroorganizmalardan biri veya birkaçı fazla çoÄŸalarak enfeksiyonlara yol açar. Vajinal enfeksiyonlarda vajinal salgının miktarı, rengi ve kokusu deÄŸiÅŸir. Genç kızlarda en sık mantarların yol açtığı enfeksiyonlar görülür.
Ø Genital bölgenin nemli kalması,
Ø Dar ve sıkı iç çamaşırlarının giyilmesi,
Ø Genital bölgenin temizliÄŸine dikkat edilmemesi,
Ø Vajinal duÅŸ, sprey gibi kimyasallar içeren ürünlerin kullanılması,
Ø Fazla kilolu olmak,
Ø Åžeker hastalığı,
Ø Uzun süre antibiyotik kullanmak,
vajinal mantar enfeksiyonlarının sık görülmesine yol açar.
Ø Kaşıntı ve hassasiyet
Ø Beyaz peynirimsi vajinal akıntı
Ø Ä°drar yaparken yanma
Hijyenik kurallara dikkat edilerek bu enfeksiyonlardan korunmak mümkündür. Bu enfeksiyona ait yakınmalarınız olduÄŸunda mutlaka hekime danışarak tedavi olmanız gerekir.
Ergenlik Döneminde Sık Karşılaşılan DiÄŸer Problemler;
Ergenlik döneminde androjenler (erkeklik hormonları) arttığı için bir miktar tüylenme olur. Tüylenme fazla ve adet kanamaları da düzensiz ise bir hekime baÅŸvurulması gerekir. Polikistik over sendromu olarak adlandırılan hastalıkta aşırı tüylenme, adet düzensizlikleri, sivilcelenme ve ÅŸiÅŸmanlık görülür. Bu hastalığın tanısı ultrasonografi ile konur ve hormon preparatları ile tedavi yapılır. Kilo verilmesi de hastalığın tedavisinde önemli bir basamaktır.
Düzenli egzersiz ve spor yapmak saÄŸlıklı yaÅŸamın bir parçasıdır. Fazla ve ağır spor yapan genç kızlarda bu duruma beslenme bozukluÄŸu eklendiÄŸinde östrojen (kadınlık hormonu) azalır. Adet sikluslarının düzeni bozulur ve amenore (adet kanamasının hiç olmaması). Östrojen eksikliÄŸine baÄŸlı kemik erimesi baÅŸlar. Ağır spor yapan kızların % 60’ında amenore görülür. AÅŸağıdaki bulgular görüldüÄŸünde hemen hekime baÅŸvurulması gerekir.
Ø Kilo kaybı
Ø Düzensiz adet kanamaları ve amenore
Ø Yorgunluk, konsantrasyon bozukluÄŸu
Ø Kas yaralanmaları
Ø Kemiklerde stres kırıkları (bir travma olmadan meydana gelen kırıklar)
Bu durum uzun süre tedavi edilmediÄŸinde kemiklere, üreme saÄŸlığınıza ve kalbinize kalıcı zararlar verebilir.
Beslenme düzenlenerek, kalsiyum ve vitamin takviyesi yapılmalıdır. GerektiÄŸinde hormon ilaçları da kullanılabilir.
Fazla spor yapıldığında;
Ø Adet kanmalarının tarihleri kaydedilip izlenmeli,
Ø ÖÄŸün atlamadan düzenli beslenilmeli,
Ø Bayan atletlerle çalışan diyetislerden beslenmeniz ile ilgili tavsiyeler alınıp, gerektiÄŸinde vitamin, kalsiyum ve demir takviyesi yapılmalı,
Ø Sporu genç kızın kendisi için yaptığı ve saÄŸlığın her ÅŸeyden önemli olduÄŸu unutulmamalı
Ø En sık görülen neden yapısal gecikmedir. AraÅŸtırdığınızda ailenin diÄŸer bireylerden bazılarının da ergenlik dönemine geç girdiÄŸini öÄŸrenelir.
Ø Åžeker, astım, böbrek hastalıkları gibi kronik hastalıklar
Ø Beslenme bozuklukları
Ø Hipofiz ve tiroid bezlerindeki bozukluklar
Ø Genetik hastalıklar
Her 100 gençten birinde ergenlik dönemi gecikir. Bu durumda genç kızın ailesi ile beraber bir hekime baÅŸvurarak gecikmenin nedeninin belirlenmesi ve tedavi edilmesi gerekir.
